Half februari overleed de beroemde econoom Jan Pen. Begin maart schreef Gerrit de Jong een mooi In Memoriam onder de kop ‘een eigenzinnige Fries’. Hij vroeg zich af of Pen ‘wel gehoor vond’. Wij gaan nog een stapje verder: de eigenzinnige Fries was een onbegrepen visionair.

 

 

Bij het overlijden van Jan Pen schreef het Friesch Dagblad: “De hoogleraar zette rigoureus een streep door alle loon- en inkomstenbelasting plus alle sociale premies. Niet arbeid, maar consumptie moest worden belast”. Dat is er nog steeds niet van gekomen. Toch groeit de aanhang voor deze sociale BTW sterk. In de ons omringende landen, maar ook in Nederland.

 

Het Friesch Dagblad meldde ook dat Pen in ‘Gelijkheid onder de mensen’ een nieuw fiscaal stelsel beschreef. Frappant zijn de overeenkomsten tussen dat stelsel en het ‘Fryske model’/SMS. Ons Social Multiplier System heeft een voorloper bedacht door een eigenzinnige Fries. Dat hadden wij als deFriezen nooit kunnen denken. Maar toepasselijk is het wel.

 

Dit stelsel komt in het In Memoriam helemaal niet voor. Gerrit de Jong haalde alleen ‘de sociaal rechtvaardige inkomensverdeling’ uit de Drees-lezing van 1991 aan. Jammer. Erg vreemd was bij De Jong de beschrijving over het CDA dat nu ‘geen belastingverhoging wil, omdat dit arbeid zo duur maakt’.

 

Laat dit nou net de kern van Gelijkheid onder de mensen zijn. Pen wilde vergroening van de belastingen via een verschuiving. En laat Minister van Financiën Jan Kees de Jager nu juist steeds voor sociale BTW pleiten. Maar de duurzaamheid ontbreekt inderdaad in het verhaal van het CDA. Daarin heeft Gerrit de Jong volkomen gelijk.

 

De stukken in het FD wekten wel onze interesse voor de lezing van de econoom. Gelijkheid onder de mensen was een visionair stuk, dat het lezen waard zou kunnen zijn. Kopen dus. Maar dat viel niet mee. Het boek is niet meer te koop. En een echt boek was het ook niet. Het is de uitgebreide(re) versie van die Drees-lezing uit 1991.

 

Via het moderne medium Marktplaats was er toch nog een exemplaar te scoren. Dat ‘die fertúten’, want bij het lezen vielen we van de ene verbazing in de andere. Jan Pen bleek al in het begin van de negentiger jaren een visionair. Zijn fiscale stelsel is een systeem dat we in deze tijd van economische crisis goed kunnen gebruiken. In elk geval belangrijke onderdelen ervan. Maar wat hield dat stelsel nu in?

 

De econoom wilde de inkomens egaliseren. Daarom ook de naam van de lezing en het boek Gelijkheid onder de mensen. Pen wilde ook de ondernemersgewijze productie niet aantasten. ‘Het kapitalisme kunnen we gebruiken en omvormen tot sociaal kapitalisme’, schreef hij in 1991. Hij riep in zijn rede op tot een ‘fiscale revolutie’. Daarbij keek hij veel meer naar de heffingen dan naar de uitkeringskant van de verzorgingsstaat. Kom daar nu maar eens om. Het gaat vandaag de dag vrijwel alleen maar over de uitgaven.

 

Essentieel daarbij is de arbeid. Die moet ontlast worden. Of in de woorden van Pen: ‘Weg met de belasting op arbeid, leve de Ecotaks’. De loon- en inkomstenbelasting dienen dus te verdwijnen. En ook de sociale premies. Daarvoor in de plaats komt een hogere BTW, een belasting op de consumptie, of te wel sociale BTW. Die kan als Ecotaks ook vervuiling en verspilling tegengaan.

 

Over de uitkeringen zegt Jan Pen niet veel. Hij is voor een hoge uitkering op korte termijn, tot één jaar, om mensen te stimuleren snel werk te zoeken. Het Deense model van anno nu. Daarnaast moet de bijstand als vangnet dienen. ‘En dan niet al te karig zijn’ zei Pen in de Drees-lezing.

 

Het idee van de visionair kwam in de verkeerde tijd. In 1991 had het kapitalisme ‘gewonnen’ en de neoliberalen waren euforisch. Francis Fukuyama had het zelfs over het einde van de geschiedenis. Maar ook de sociaal-democratie sprak een hartig woordje mee. Premier Wim Kok wierp al zijn ideologische veren af en dacht daarmee de PvdA een echte dienst te bewijzen.

 

Dat hebben ze daar geweten. Niemand durfde toen de premier een ‘keizer zonder kleren’ te noemen. Wouter Bos heeft er tien jaar last van gehad. En zijn (nu nog?) populaire opvolger Job Cohen valt ook al niet op een echte sociaal-economische visie te betrappen. Als dat maar goed komt. Jan Pen was een sociaal-democraat in hart en nieren, maar werd dus door Wim Kok volkomen genegeerd.

 

Hij was toen geen aanhanger van GroenLinks. Maar na 2000 kreeg hij toch enige sympathie. En terecht, want juist GroenLinks heeft de visie van Pen overgenomen. Geen enkele partij komt zo dicht bij de voorstellen uit Gelijkheid onder de mensen. Femke Halsema pleit nu voor vermindering van de belasting op arbeid. En voor invoering van de Ecotaks om vervuiling tegen te gaan. Alleen over de sociale BTW heeft GroenLinks zich nog nooit uitgelaten.

 

Pen had al in 1991 een vooruitziende blik. Een echte visionair dus. Ons Fryske model en zijn ‘fiscale revolutie’ lijken opmerkelijk veel op elkaar. Maar er zijn toch ook verschillen. Naast de sociale BTW en de ‘Robin Hoodtaks’ gebruiken wij Prohef van de Friese lector ‘economie op mensenmaat’ Piet van Elswijk. SMS belast naast de consumptie ook de productie; dat om nog eens extra werk te scheppen.

 

Ook doen wij niet aan een Ecotaks. Straffen is altijd slechter dan belonen. Daarom een veel lagere belasting voor duurzame productie. Maar de vernieuwingsbeweging deFriezen is zeker schatplichtig aan de econoom. En dat zonder dat we dat wisten. Jan Pen was een groot denker en visionair. Maar wel onbegrepen, vooral in eigen kring. Tige spitich voor deze eigenzinnige Fries.